حيدر بن محمد بن نعيم سمرقندى هم اشاره نمود . « 1 » فرد اخير ، نقش زيادى در توسعهء ارتباط حوزه‌هاى قم و سمرقند باهم داشت ؛ چراكه او كليهء مصنفات و اصول مشايخ قمى را در ماوراء النهر روايت مىكرد و نيز راوى تمامى مصنفات عياشى ، از طريق ابو عمرو كشى بود . « 2 » گذشته از سفرهاى تحصيلى ، برخى عالمان شيعه سفرهايى به مراكز علمى ديگر شهرها داشتند كه مىتوان از آن‌ها به سفرهاى علمى ياد كرد . عالمان مذكور كه خود اغلب از استادان بنام عصر خويش بودند ، ضمن سفرهاى خود به نشر علوم و احاديث و بيان آن‌ها در ديگر مراكز و حوزه‌ها مىپرداختند و اين كار به‌طور معمول با استقبال خيل دانش‌پژوهان و عالمان اين حوزه‌ها روبرو مىگرديد . از نمونه‌هاى بارز اين سفرهاى علمى مىتوان از سفر عبد اللّه بن جعفر حميرى ، محدث و عالم مشهور قم به شهر كوفه ياد كرد . وى در سال 292 ق به اين شهر سفر نمود و به روايت كردن احاديث مكتب قم در شهر كوفه برآمد و شمار زيادى از كوفيان به استماع احاديث او پرداختند . « 3 » نمونه‌اى از اين سفرهاى علمى را هم شيخ صدوق پس از غيبت صغرى داشت . وى در مسافرت‌هايى به نواحى شرقى خراسان و ماوراء النهر ، مجالس درس و روايت احاديث در شهرهاى اين نواحى برپا مىكرد و برخى از آثار مكتوب اين محدث بزرگ ، از جمله بخش‌هايى از كتاب امالى وى ثمرهء همين جلسات علمى و درسى است . مهاجرت عالمان و انديشمندان ، از ديگر عوامل توسعه و ارتباط حوزه‌ها با يكديگر به شمار مىرفت . اين مهاجرت‌ها كه به علل گوناگون صورت مىگرفت ، به‌طور گسترده‌اى در حوزه‌هاى مختلف شايع بود ، چنان‌كه به‌عنوان نمونه ، شاهد

--> ( 1 ) . همان ، ص 458 و 463 . ( 2 ) . همان ، ص 463 . ( 3 ) . ر . ك : ابو غالب زرارى ، رساله ابى غالب ، ص 249 و نجاشى ، رجال ، ص 17 .